المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٨٩٦ - مبحث تصغير

ساكنة اجعلا (لمافاق) الثّلاثى (كجعل در هم دريهما) و جعل قنديل قنيديل.

( و ما به لمنتهى الجمع وصل) من الحذف السّابق. (به إلى أمثلة التّصغير صل) فقل فى سفرجل و خدرنق و سبطرى و مستدع و الندد و يلندد و حيزبون و سرندى: سفيرج و خديرق أو خديرن و سبيطر و مديع و أليد و يليد و حزيبين و سريند أو سريد.

( و جائز تعويض ياء) ساكنة (قبل الطّرف إن كان بعض الإسم فيهما) أى فى التّصغير و التّكسير (انحذف) فيقال فى سفرجل سفاريج وو سفيريج.

ترجمه و شرح:

مبحث تصغير

شارح گويد:

سيبويه از اين باب، به باب تصغير و تحقير تعبير كرده است و ايندو تعبير از باب تفنّن در عبارت مى‌باشد.

مؤلّف گويد:

تصغير عبارت است از تغيير دادن خاصّى در لفظ براى دلالت برتحقير يا تحبيب.

مصنّف گويد:

زمانى كه اسم ثلاثى را تصغير نمودى آنرا بروزن « فعيل » قرار بده مانند: قذىّ در تصغير قذى.

شارح گويد:

مقصود اينست كه هراسم ثلاثى را وقتى بخواهيم مصغّر نمائيم بايد ابتداء حرف اوّلش را ضمّه داده و حرف دوّمش را مفتوح كرده و پس از آن ياء ساكنه به آن اضافه كنيم، بنابراين وزن اسم مصغّر در ثلاثى فعيل (بضمّ فاء و فتح عين و ياء ساكنه) مى‌باشد مانند: قذىّ در تصغير قذى (خار و خاشاكى كه در چشم يا شراب مى‌افتد).

مصنّف گويد:

فعيعل و فعيعيل وزن اسم مصغّر هستند براى اسمى كه زائد برثلاثى باشد نظير:

دريهم در تصغير درهم.

شارح گويد:

وزن « فعيعل » از نظر ضبط همچون وزن قبلى يعنى « فعيل » بوده منتهى عين مكسوره در آن زائد گرديده چنانچه فعيعيل ضبطش همچون وزن قبلى يعنى فعيعل بوده‌